Koolzaad: onuitputtelijke bron voor mens en dier

Koolzaad als olieleverancier

Koolzaad (Brassica napus) is een gewas dat van oudsher in onze contreien geteeld wordt. Het komt er zelfs in het wild voor. Het is een plant die zowel eenjarig (zaaien en oogsten binnen hetzelfde groeijaar) als tweejarig is (zaaien in het eerste jaar, oogsten in het tweede jaar).
Het behoort tot de plantenfamilie van de kruisbloemigen waartoe ook de kolen, de mosterd, de waterkers, de tuinkers en de rapen behoren als cultuurgewassen.
Koolzaad vormt na de bloei zaden die in hauwtjes zitten. Deze zaden bevatten een zeer hoog gehalte aan vetachtige substanties (olie) en zijn ook erg rijk aan eiwitten.
De olie wordt gebruikt als voedingsolie, als brandstof, als basis voor biodegradeerbare smeeroliën, als grondstof voor cosmetica, voor kunststoffen, voor bekistingsolie enzovoort.
Koolzaad groeit goed in een gematigd klimaat en kan zelfs behoorlijk strenge winters verdragen. Het is daardoor ook de belangrijkste teelt van energiegewassen geworden in West-Europa. In meer zuidelijke gebieden wordt zonnebloem of soja interessanter.

Koolzaadolie

Gemiddeld haalt men van een hectare koolzaad zoals gezegd een 4000 kg koolzaad.
Daarin zit ongeveer 1600 liter olie.
Het extraheren van de olie gebeurt hoofdzakelijk op twee manieren: door koude persing en door chemische extractie.
In het eerste geval worden de zaden in een systeem gebracht met een vijs zonder einde waarbij continu kan geperst worden. De olie is reeds van behoorlijke kwaliteit en kan na filtering direct gebruikt worden. Belangrijk is hier dat de temperatuur niet te hoog oploopt omdat anders eiwitverbindingen mee worden geëxtraheerd waardoor de kwalitiet achteruit gaat. Het schroot (de koolzaadkoek) bevat dan nog wel een redelijk grote hoeveelheid olie naast een interessante hoeveelheid eiwitten.
De chemische extractiemethode geeft een hoger rendement omdat de olie door toevoegen van een organisch oplosmiddel als hexaan beter wordt onttrokken aan de voorgeperste korrels. Het nadeel is dan wel dat de koek die ontstaat minder interessant is voor veevoeding. Deze manier komt niet in aanmerking
voor PPO vanwege de minder gunstige energie balans en het niet kunnen gebruiken van het schroot.

Biodiesel versus pure plantenolie

Om af te sluiten willen we toch even een aantal zaken op een rijtje zetten: als men over hernieuwbare dieselbrandstof spreekt, heeft men het meestal over biodiesel.
Er is echter een belangrijk onderscheid tussen biodiesel en pure plantenolie zoals de boer die eventueel zelf kan produceren.
Biodiesel is het resultaat van een industrieel proces waarbij koolzaadolie wordt veresterd tot dimethylester. Deze verbinding kan zonder al te veel problemen worden ingemengd in diesel en gebruikt in een gewone motor. Nadeel is wel dat het proces van verestering in een fabriek dient te gebeuren. Extra transport en extra energie zijn daarbij nodig waardoor het energetisch rendement van biodiesel behoorlijk naar beneden gehaald wordt.
Pure plantenolie is energetisch veel interessanter omdat deze op de boerderij kan geproduceerd worden. De boer kan hier zelf een extra vergoeding van zijn werk verdienen waar anders de industrie met de winst gaat lopen. Grote nadeel is wel dat er een aanpassing aan de motor moet gebeuren die ongeveer 2500 € kost. Maar daarna rijdt men ook zonder problemen op pure, natuurzuivere en milieuvriendelijke plantenolie (PPO).
Dus als je in de toekomst over biodiesel hoort praten, vraag er dan meteen bij of het om het industriële product gaat of om het pure natuurlijke boerenproduct.